Իհարկե, հարկ էր նախ ճշտել, թե ինչպես էր մեր ընտանիքը Բուլղարիայի Խասկովո փոքրիկ, բայց գողտրիկ քաղաքից հայտնվել Երևանում, Նոր Արաբկիրի Ֆուրմանով փողոցի 1-ին նրբանցքի թիվ 12, ինչպես արդեն բազմիցս նշել եմ՝ Վահագն Դավթյանենց հանդիպակաց առանձնատնում։

 

Հայրենադարձությունից հետո հայրս Երևանի շրջակա բարձունքներում երկար էր իր  բնօրրանի վերանվանմամբ Նոր Ակն թաղամասը որոնել, բայց քանի որ չէր գտել, ուղղակի չէր եղել, պատմական Ակնին ամենամոտ Արաբկիրում՝ ասել  է թե Նոր Արաբկիրում էր  հաստատվել։ Մայրիկս ամեն առավոտ ինձ Ֆուրմանով փողոցի 1-ին նրբանցքից Ֆիոլետով փողոցով, Պրավդայի անցուղով մանկապարտեզ էր տանում, հեգելով կարդում էր անվանումների ցուցանակներն ու Բուլղարիայում մնացած հորն էր հիշում, տարակուսում․

 

-Աս ի՜նչ տեսակ Հայաստան է։

 

Բուլղարիայում մնացած պապիս, ում անունով էին մկրտել ինձ, ճիշտ է, շատ աղոտ, հիշում էի նաև ես, բայց ոչ այն պատճառով, որ մեր Հայաստան վերադառնալոց հետո ներգաղթն անսպասելի կասեցրին, ու ես այդպես էլ նրան այլևս երբեք չտեսա։

 

Խասկովո՝ փոքրիկ, բայց գողտրիկ քաղաքում, որտեղ ծնվել ու մկրտվել էի,  իհարկե, չգիտեի, թե Գրիգոր  պապս ինչ է աշխատում,  բայց նա ամեն երեկո ժամացույցի ճշգրտությամբ տուն էր վերադառնում, հարդարվում էր, ընթրում, որպեսզի վայելի  Երևանի ձայնասփյուռի՝ Արտասահմանի հայության համար սփռվող տվյալ օրվա հաղորդումը։ Այդ ընթացքում նրա սենյակը ոչ ոք չէր մտնում, հարևան սենյակներում ոչ ոք ծպտուն հանել չէր համարձակվում, երբ հնչում էր Խորհրդային Հայաստանի՝ «Սովետական ազատ աշխարհ Հայաստան․․․» փառերգը, թե՞ օրհներգը, ոտքի էր կանգնում, ապա  հափշտակությամբ բոլոր  լուրերը լսում ու իրոք, հավատում էր, որ  Հայրենիքի աղբյուրներից կաթ է ծորում, հավերը  ամեն թփուտում ձու են ածում։ Հավանաբար նման  միամիտ հավատի  պատճառով  ներգաղթի նախօրեին նա ինձ սովորեցրեց իր պատկերացմամբ հայրենասիրական այն ոտանավորը, որը քիչ մնաց  մեր ամբողջ ընտանիքը կործաներ։

 

Ես նոր էի ընդունվել Նոր Արաբկիրի թիվ 36 խարխուլ դպրոցը, վերևներից, ինքս էլ չգիտեմ, որտեղից հյուրեր էին եկել, ու տնօրենը հպարտությամբ ներկայացրեց ինձ՝ հայրենադարձ աշակերտիս, հյուրերն էլ   առաջարկեցին, որ արևմտահայերեն որևէ ոտանավոր  արտասանեմ։ Ես, առանց երկմտելու, հպարտ-հպարտ արտասանեցի  Գրիգոր պապիս  սովորեցրած բանաստեղծությունը․

 

Հա՛յ եմ ես, հա՛յ եմ ես, 

Սուգ ու վրեժ ունիմ ես, 

Շուն թուրքերուն կոտորող

Անդրանիկին թոռն եմ ես։

 

Հիմա արդեն չեմ հիշում՝  բանաստեղծությունը շարունակություն ունե՞ր, թե՞ ոչ, ինձ լռեցրին,  հորս այնքան տարբեր հաստատություններ տարան-բերին, որ նա սկսեց գիշերները անքուն, ճամպրուկին նստած լուսացնել։ Այդ տարիներին գրեթե ամեն գիշեր Նոր Արաբկիրում գերմանացիներից ավար վերցված բեռնատարներ էին հայտնվում, ու առավոտյան իմացվում էր, որ այսինչյաններին կամ այնինչյաններին ընտանիքով աքսորել են։

 

Հայրենադարձներին աքսորում էին պարզապես  «ախպար» լինելու, տեղացիներին՝ պատերազմի ընթացքում գերի ունենալու համար։ Ու հենց հաջորդ օրը, որպես կանոն,  թաղի տնայնագործ կանանց պարտադրում էին «Կարմիր ջուլհակ» մանածագործարանը ներկայանալ, որտեղ կենտրոնից եկած, ինչպես այն ժամանակ էին կոչում՝ «ագիտատորները» դասախոսություններ էին կարդում այն մասին, որ ամերիկացի իմպերիալիստները ճնշում են մեր անգոլացի եղբայրներին ու քույրերին, ֆրանսիացի իմպերիալիստները՝ ալժիրցի եղբայրներին ու քույրերին, բելգիացի իմպերիալիստները․․․Արաբկիրցի ջուլհակուհիները տարակուսած տուն՝ իրենց գործին էին վերադառնում, այդպես էլ չհասկանալով, թե ինչպե՞ս եղբայրներ ու քույրեր ունեն աշխարհի այն երկրներում, որոնց տեղն էլ չեն պատկերացնում, անվանումներն անգամ չեն իմանում։

 

Այդ առաջին անգամ մենք Ալթայի երկրամասում չհայտնվեցինք՝ թող արտառոց չհնչի, հորս հայասիրության շնորհիվ։  Երկրորդ աշխարհամարտի վերջում, նախքան ներգաղթը, Կարմիր Բանակը, որի շարքերում բազմաթիվ բարձրաստիճան հայ սպաներ էին եղել, «ազատագրելու» համար Բուլղարիա էր մտել։ Հասկանալի է՝ հայրս հայրենակիցներին ջերմորեն ընդունել, օրերով հյուրասիրել էր։ Նրանք լիուլի վայելել էին հորս առատաձեռնությունը, հրաժեշտի պահին իրենց կարծիքով մի լավություն էին արել, թաքուն  խորհուրդ տվել․«Ինչ անես-չանես, Հայաստան գալը առայժմ մտքիցդ հանես»։ Նոր Արաբկիրում արդեն, իմանալով, որ հայրս այնուամենայնիվ  իրենց չի լսել, եկան, մեր տունը գտան, որպեսզի  ամենայն հավանականությամբ նախատեն, բայց իմանալով,  թե իմ պատճառով ինչ ահ ու սարսափի է մատնվել, ըստ երևույթին միջնորդեցին, համենայն դեպս անխուսափելի աքսորից փրկեցին։ 

 

Բայց դա ինձ դաս չեղավ՝ երկրորդ անգամ ես ավելի վտանգավոր փորձություն պատճառեցի  հորս։ Հավանաբար մեր ամբողջ ընտանիքին։

 

Արդեն երրորդ, թե չորրորդ դասարանում, ոչ թե խարխուլ թիվ 36, այլ Րաֆֆու անունով անվանակոչված Նոր Արաբկիրի նորակառույց դպրոցում էի սովորում։ Հայրս, ինքս էլ չգիտեմ որտեղից, մեր թաղի հայրենադարձ ծերունիների համար  մի խռպոտ ընդունիչ էր ձեռք բերել, որոնք ամեն երեկո հավաքվում, այնպիսի աչալրջությամբ էին «Ամերիկայի ձայնի» կես ժամանոց հայերեն հաղորդումները լսում, ինչպես Բուլղարիայում պապս էր Հայաստանի ձայնասփյուռի արտասահմանի հայության համար տրվող հաղորդումները լսում։  Նման ապրումների  համար հայրենադարձ ծերունիներն անհամեմատ լուրջ պատճառ ունեին։ Աշխարհի տարբեր երկրների ներգաղթ կոմիտեներում, որտեղ Հայաստան գալու համար օրերով հերթ էին կանգնել, նրանց հավատացրել էին, որ պատերազմը հաղթանակով ավարտելուց հետո հայր Ստալինը խոստացել է, ազատագրելու է Կարսը, Արդահանը, Վանը, ու բոլոր արևմտահայերն իրենց բնօրրանն են վերադառնալու։ Մեր հայրենադարձ հարևանները լարվածությունից մայրիկիս սուրճն էին անգամ պաղեցնում, ու քանի որ «Ամերիկայի ձայնը» հայր Ստալինի խոստումը մոռանում, Կարսի, Արդահանի, Վանի տեղանուններն անգամ չէր հիշատակում, հուսաախաբ, հոնգուր-հոնգուր լաց էին լինում։ Այդպես ամեն երեկո։ Ամեն կես ժամանոց հաղորդումից հետո։

 

Ի վերջո ես խղճացի մեր թաղի հայրենադարձ ծերունիներին։ Դուք լինեիք չէի՞ք խղճա։  Մեր՝ Նոր Արաբկիրի Րաֆֆու անվան նորակառույց դպրոցում ես գերազանց էի սովորում, հրաշալի գիտեի, որ Լենինը բոլորիս պապիկն է, Ստալինը՝ հայրիկը, նա մեզ այնքան է սիրում, որ կատարում է իր բալիկների ցանկացած ցանկությունը։ Այդպես էին հավատացրել մեզ՝ այն ժամանակվա աշակերտներիս, մենք էլ հավատացել էինք։ Ու ես որոշեցի նամակ գրել հայր Ստալինին։ Նամակ գրել գիտեի, ամեն օր գրեթե տեսնում էի։ Մեր տանը ծրարների մի ամբողջ դեզ՝ տրցակ կար։ Մայրս, այն բանից հետո, երբ ներգաղթն անսպասելի ընդհատվեց, արտասահմանում մնացած ծնողների, քույրերի, զարմիկների կարոտից շատ էր տանջվում, տառապում, անընդհատ նամակներ էր գրում, որ ես էի դպրոց գնալիս Ֆուրմանով-Ֆիոլետով փողոցի խաչմերուկում ամրացված փոստարկղը նետում։ Ինքս, բնական է, մամայիս նամակները չէի կարդում, բայց որովհետև չափազանց շրջահայաց էր, ենթադրում էի, որ նկարագրում է, թե ինչպես են Հայրենիքի աղբյուրներից կաթ ծորում, ինչպես են հավերն  ամեն թփուտում ձու ածում։ Այդ պատճառով էլ նամակները շատ արագ տեղ էին հասնում, նույնքան արագ էլ պատասխաններն էին ստացվում։ Ես, ճիշտ է ոչ նույն բառերով, բայց նույն ոգով նամակ գրեցի հայր Ստալինին, որդիական խոնարհությամբ խնդրեցի գթալ մեր թաղի ծերունիներին, այնպես անել, որ մինչև վերահաս մահը վերադառնան իրենց Կարսը,  Արդահանն ու Վանը, հողին  հանձնեն հարազատների մարմինները, որոնց, ինչպես իրենք էին մղկտում, անթաղ էին թողել բռնագաղթի արհավիրքում․․․

 

Այս անգամ հորս հետևից ոստիկանական արագագնացով, համազգեստավոր զինվորականներ եկան։ Նա տուն վերադարձավ ուշ գիշերին, ո՛չ, ինձ չծեծեց, գիրկն առավ, փղձկալով, որպեսզի հարևանները չլսեն, արցունքները կուլ տալով լաց եղավ։Հետո բացեց պատուհանն ու գրողի ծոցը շպրտեց խռխռացող հնամաշ ձայնասփյուռը․․․

Արևմտահայաստանի ազատագրության վերջին հույսը փշրվեց խավարում։

 

Եվ այնուամենայնիվ, այնուամենայնիվ․․․

 

1950 թ․-ին մենք նոր էինք ներգաղթել Խորհրդային Հայաստան, Նոր Արաբկիրում վարձով էինք ապրում, մայրս, որ նաև դերձակուհի էր, ինձ ու եղբորս համար դպրոցական մի ընդհանուր՝ կտորե պայուսակ էր կարել։ Մեր՝ Նոր Արաբկիրի թիվ 36 դպրոցի ուսուցիչները հավանաբար գիտեին, որ ավագ եղբայրս ու ես մի պայուսակ ունենք, դասացուցակը այնպես էին կազմել, որ առաջին հերթին ինքը դպրոց հաճախի, երկրորդ հերթին՝ ես։ Ամեն օր դասագրքերս, գրենական պիտույքներս պատրաստում, անհամբեր եղբորս տուն գալուն էի սպասում, որ նրանը հանեմ, իմը լցնեմ, դասերի շտապեմ։ Այդպես մենք ավարտեցինք միջնակարգը, եղբայրս բեմադրիչ, թատրարվեստի մասնագետ դարձավ, ես էլ․․․գիտեք էլի․․․

 

Կես դար է անցել, խնդրում եմ եկեք մեր տուն, իմ՝ միութենական, միջազգային խորհրդաժողովներից մնացած շքեղ թղթապանակները, ինչքան ուզում եք, վերցրեք, փոխարենը մայրիկիս կարած կտորե պայուսակը տվեք։ Ու նրա պես ձեռքիցս բռնեք, մեր՝ Նոր Արաբկիրի թիվ 36 խարխուլ դպրոցի առաջին դասարանը տարեք․․․